از طرف دیگر، اختلالات رفتاری تا حدّ‌ زیادی وضعیّت تحصیلی و رشد اجتماعی کودکان را تحتالشّعاع خود قرار میدهند، تا آنجا که این کودکان نمیتوانند به درستی مسیر سالم و تکاملی رشد را طی کنند (عبدالهی بقرآبادی، شریفی درآمدی و دولتآبادی۱۳۸۹). همچنین، پرخاشگری تأثیرات بلندمدّت جبرانناپذیری بر کودکان برجا میگذارد. مانند خودپندارۀ ضعیف و افسردگی، تکانشگری و بیش‌فعّالی و طرد شدن از سوی همسالان که خود میتواند زمینهساز بسیاری از مشکلات همچون اخراج از مدرسه و بزهکاری باشد (ماتسوریا، هاشمیموتو و تویکی[۱]، استرو و گودلاسکی[۲]، کریک و گرات پیتر[۳]؛ نقل از نصیرزاده و روشن، ۱۳۸۹).
بسیاری از عواملی که منجر به بروز عصبانیّت و پرخاشگری میشود، شامل مواردی از این دست هستند؛ عدم کنترل خشم، ناتوانی در تعدیل احساسات و پردازش اطّلاعات اجتماعی، برخوردهای خصمانه و مهارت ضعیف در حلّ مشکلات، همچنین برخی عوامل خطر محیطی نیز وجود دارند که شامل سختگیری بیش از حدّ والدین، نظارت کم و بیکفایتی در پرورش کودک میشود (فیندلر[۴]، نقل از دروز۱۳۸۹). از سوی دیگر، پژوهشهای انجام شده حاکی از ارتباط پرخاشگری با مشکلات یادگیری است. به عنوان نمونه یکچهارم کودکانی که دچار کندخوانی هستند و یکسوم کودکان مبتلا به اختلال ناتوانی در خواندن پرخاشگر هستند. علاوه بر این، رابطه منفی همدلی با پرخاشگری در پژوهش میلر و آیزنک[۵] مشخص شده است (هاشمی؛ میرزمانی؛ داورمنش؛ صالحی ۱۳۸۹).
همچنین کودکان پرخاشگر معمولاً در خواندن نشانههای هیجانی، درک دیدگاه طرف مقابل و مدیریت خشم مشکل دارند. از طرف دیگر، به نظر میرسد این کودکان به‌طور مداوم در موقعیّتهای اجتماعی مبهم، نیّاتخصمانه استنباط میکنند. آن‌ها در مقابله با همسالان غیرپرخاشگر خود، پاسخهای ناشایستهتر و پرخاشگرانهتری نسبت به مسائل اجتماعی بروز میدهند و راهحلهای بسیار پرخاشگرانه را برای دستیابی به پیامدهای مثبت در پیش میگیرند (واحدی، ۱۳۸۵). درکل، رویکردهای مختلف روان‌شناختی روانتحلیلگری، گشتالتی، یادگیری اجتماعی، شناختی و رفتاری و نیز دیدگاه زیستشناختی در ارتباط با علل پرخاشگری مطرح است.
۱-۲ بیان مسئله
یکی از شایع‌ترین مشکلات رفتاری کودکان که موجب ناراحتی و پریشانی دیگران میشود و بهداشت روانی فرد، خانواده و جامعه را مختل میکند پرخاشگری است (نمازی، ۱۳۷۷). پرخاشگری در حقیقت یکی از نمودهای رشد اجتماعی است، که کودک به اشکال مختلف از قبیل خراب کردن، برداشتن اسباب بازی کودکان دیگر، جیغ زدن، گریه کردن، زد و خورد کردن و ناسازگاری و اختلاف ظاهر میکند (ماسن[۶]، ۱۳۸۳).
بارون[۷] معتقد است که واژه پرخاشگری زیرمجموعه اختلال سلوک[۸]از ریشه لاتین (Aggredi) مشتق شده که به معنای پیش رفتن و نزدیک شدن به هدفی میباشد. امّا روان‌شناسان اجتماعی، پرخاشگری را مشتمل بر رفتارهایی میدانند که به واسطه آن‌ها فرد به خود یا دیگران آزار جسمانی وارد میکند. به‌عبارت دیگر، پرخاشگری را میتوان تحمیل عمده برخی از شکلهای صدمه و آسیب به خود و دیگران معنی کرد (نقل از یعقوبی، سهرابی و مفیدی، ۱۳۹۰). به نظر لورنز هم پرخاشگری نوعی غریزه است، یعنی تکانهای ارثی است نه خودمختار، که در کودکان به سرعت رام و پالایش میشود. لورنز[۹] پرخاشگری و جلوههای ضدّاجتماعی آن را براساس تحوّل گرایشهای ذاتی و فطرتی و نظامهایکنترلی که برای مقابله با این گرایشها پدید میآیند تبیین میکند (هربرت،۱۳۸۷).
به نظر پژوهشگران، نخستین طلیعه رفتار پرخاشگرانه، بازشناسی خشم در چهره افراد است که توانایی تشخیص آن از سه ماهگی در اطفال بوجود میآید. مرحله بعدی، ابراز خشم در واکنش به ناکامی است. که از نیمه دوم سال اول زندگی آغاز میشود. الگوهای رفتاری پرخاشگری به هنگام تعارض با همسالان و بزرگسالان در سالهای دوّم و سوّم زندگی شکل میگیرد و در غالب بدعنقی و اعمال زور مثل زدن، هل دادن، لگدزدن بروز میکنند (کراهه،۱۳۹۰).
پژوهشهای تحولی نشان میدهند که تفاوتهای جنسی در رفتار پرخاشگرانه در سنین پایین، از حدود ۲ ـ ۳ سالگی بروز میکند و پسران پرخاشگرتر از دختران میشوند. پسرها اغلب بیشتر از دخترها پرخاشگری فیزیکی از خود نشان میدهند، امّا دخترها بیشتر به پرخاشگری کلامی(ناسزاگویی، بددهنی) و پرخاشگری رابطهای متوسل میشوند (کوی و داج[۱۰]؛ مکوبی[۱۱]؛ کریک و گرات پیتر[۱۲]؛ به نقل از کراهه، ۱۳۹۰).
در سببشناسی پرخاشگری، گلدشتاین، کراستر و گارفیلد (۱۹۸۸) مطرح کردند که رفتار پرخاشگرانه یک زنجیره رفتاری است علّت واحدی ندارد و مجموعه ای از عوامل در پیدایش آن مؤثر هستند، به‌طوری‌که‌ از عوامل ژنتیکی گرفته تا عوامل اجتماعی و روانی مطرح را نموده اند. ازجمله، در زمینه مسائل ژنتیکی راشتون و همکاران (۱۹۸۵؛ نقل از ناظر، بیرشک و جلیلی، ۱۳۷۹). نشان دادند که میزان پرخاشگری در دوقلوهای یک تخمکی بیشتر از دوقلوهای دوتخمکی است.
در زمینه مسائل اجتماعی برخی محقّقان نیز مشکل کودک و نوجوان پرخاشگر را نداشتن کنترل کلام درونی بر روی رفتارها می‌دانند؛ لذا آموزش خویشتن‌داری یا خودآموزی کلامی یا به‌عبارتی خودکنترلی را پیشنهاد میدهند(کنراد و همن[۱۳] ۱۹۸۵). به اعتقاد صاحبنظران فوق هر انسانی قبل از هر عمل فکر می کند، تدبیری می اندیشد و در ذهن خود مسئله را تجزیه و تحلیل میکنند، سپس دست به عمل میزند. این محقّقان معتقدند که کودکان پرخاشگر تا حدّ زیادی تکانشی هستند؛ یعنی قبل از عمل تفکر ندارند یا کلام درونی که اعمال آشکار آن‌ها را هدایت نماید ندارند، لذا بدون خویشتن‌داری و برنامه ریزی قبلی دست به عمل میزنند. به همین خاطر در درمان سعی میشود کنترل کلام درونی بر روی رفتار آشکارا افزایش یابد تا از این طریق جلوی اعمال ناشایست گرفته شود(کنرادو همن؛۱۹۸۵).
بعضی از محقّقین نیز مشکل کودک و نوجوان پرخاشگر را نداشتن مجموع مهارتهای اجتماعی لازم در شرایط بحرانی میدانند، لذا آموزش مهارتهای اجتماعی مورد نیاز را توصیه میکنند. ازجمله سیورد و سیپواک (۱۹۸۰؛ عطاری، شهنی ییلاق، کوچکی، بشلیده۱۳۸۴)؛ در مرکز بهداشت روان در فیلادلفیا چنین مطرح کردهاند که بسیاری از مشکلات مربوط به ناسازگاری رفتاری که کودکان با آن روبرو هستند احتمالا تاحدودی نتیجه کمبود مهارتهای شناختی-اجتماعی در حلّ مسائل بین اشخاص است. بدین معنا که کودکان پرخاشگر یا تکانشی یا کودکانی که از دیگران ترس بسیار دارند ممکن است مهارتهای اساسی ادراک دیگران، کنار آمدن با روابط بین اشخاص را نداشته باشند (نقل ازعطاری، شهنی ییلاق، کوچکی، بشلیده۱۳۸۴).
تحقیق لیوارجانی و غفاری (۱۳۸۹) نیز نشان میدهد که کودکانی که در مهارتهای اجتماعی نقص دارند اغلب با مشکلات یادگیری و رفتاری مواجه می شوند. چنانکه نقص در مهارتهای اجتماعی پایهای باقی بماند، در درازمدّت فرد را با مشکلاتی از قبیل چرخه‌های شکست، طرد شدن از طرف همسالان، ضعف تحصیلی در مدرسه و مشکلات سازگاری در بزرگسالی مواجه میسازد. وامّادر تعریف و معنا ومفهوم مهارتهای اجتماعی، این مهارت‌ها را به رفتارهایی اطلاق میکنند که شالودۀ ارتباطات موفق و رودررو را تشکیل میدهند (هارجی، ساندرز و دیکسون ۱۳۸۴).
با توجه به دلایل مختلفی که برای پرخاشگری کودکان بیان میکنند. علل خانوادگی نیزبه عنوان یک سری از عوامل محیطی در بررسی عوامل تربیتی افراد مؤثر میباشند. چرا که خانواده به عنوان اولین محیط اجتماعی زندگی افراد بسیار میباشد. و خیلی از چیزها را افراد در سالهای اولیه حیات اجتماعی خود میآموزند. سبک تربیتی خانواده از جهات مختلف میتواند موجب بروز و یا تشدید پرخاشگری شود که مهم‌ترین این عوامل عبارتند از:
۱٫نحوۀ برخورد والدین با نیازهای کودک ۲٫وجودالگوهای نامناسب ۳٫تنبیه والدین و مربیان ۴٫تشویق رفتارهای پرخاشگرانه- تأثیر رفتارهای پرخاشگرانه، خصوصا در هنگام کودکی ونیز طرد کودک از سوی والدین عاملی است در جهت تشدید رفتارهای پرخاشگرانه (ماسن، ۱۳۸۷).
بنابراین خانواده و سبک فرزند پروری خانواده تأثیر زیادی میتواند در پرخاشگری داشته باشد، تحقیقات زیادی در ارتباط پرخاشگری و سبک فرزند- پروری انجام شده است.
تحقیقی با عنوان برّرسی رابطه شیوههای فرزند پروری والدین با پرخاشگری فرزندان آنها و دانشآموزان پسر توسط کرام، مهرآیین و صباعی (۱۳۸۸)، انجام گرفته که حاکی از ارتباط این دو میباشد.تحقیقات بندورا[۱۴] (۱۹۷۳)نیز نشان داده است که پرخاشگری کاملا جنبه تقلیدی دارد و از راه مشاهده کسب میشود (کریمی، ۱۳۷۸).
تحقیق دیگری نیز توسط یوسفی (۱۳۸۶) و…انجام گرفته که نشان دادند سبکهای فرزند پروری و مهارتهای زندگی با پرخاشگری رابطه دارند.
باباخانی(۲۰۱۱)درتحقیقی به بررسی تأثیر آموزشی مهارتهای اجتماعی بر کاهش پرخاشگری(فیزیکی و کلامی)پرداختند. نتایج تحقیقات آنها نشان داد که آموزش مهارتهای اجتماعی در کاهش پرخاشگری فیزیکی تاثیری ندارد ولی پرخاشگری کلامی را کاهش میدهد.
با توجه به فزونی پرخاشگری در جامعه صنعتی شهری امروز و با توجه به نظریات و یافتههای فوق در این تحقیق بنا داریم به تعیین میزان پرخاشگری و نقش سبکهای فرزندپروری و مهارتهای اجتماعی در پرخاشگری دانشآموزان پایه چهارم و پنجم شهر زنجان بپردازیم.
۱-۳ اهمیّت و ضرورت مسئله
پرخاشگری در دوران کودکی یک مشکل فراگیر، پایدار و خطرناک است که توجه روزافزون را به خود جلب کرده است و روان‌شناسان و دستاندرکاران و کسانی که با کودک سروکار دارند، در جستجوی راهحلّی برای این معضل اجتماعی هستند. آمار خشونت و رفتارهای پرخاشگرانه از دیرباز در جوامع بشری شایع بوده است. مراجعه به آمار مندرج در پژوهشها و منابع علمی خبر از شیوع این مشکل اجتماعی در ۳۰ درصد کودکان و نوجوانان که دائماً درگیر رفتارهای پرخطر بوده گزارش مینمایند. همین طور، ۳۵ درصد آنها هر ازچندگاهی درگیر این مسائل هستند (واحدی، ۱۳۸۵). برخی از تخمینها به افزایش۱۰درصد اختلال سلوک و افزایش نافرمانیها در بین کودکان در یک دهه‌ی گذشته خبر میدهند (لووت[۱۵] و شیفلد[۱۶]، ۲۰۰۷).
یافتههای برآمده از پژوهشهای پیشین از یک سو حاکی از آن است که کودکان پرخاشگر در بزرگسالی هم به ادامه پرخاشگری تمایل دارند و از سوی دیگر بررسیها از گسترش روزافزون خشونت و رفتارهای پرخاشگرانه در مدارس به‌ویژه در سالهای اخیر حکایت میکند (سیلور[۱۷]، ۲۰۰۵).
رفتارهای پرخاشگرانه آسیبهای روانی و اجتماعی بسیار بالایی برای کودک به وجود میآورد و دست آورد ضعیف تحصیلی، عزّتنفس پایین، تحمّل سرخوردگی، مهارتهای اجتماعی ضعیف و علایم افسردگی را شامل میشود. گریز از مدرسه و آسیب به روابط خانواده و همسالان نیز از پیامدهای رفتار پرخاشگرانه بهشمار میآید (ساندرز[۱۸]، قولی[۱۹] و نیکلسون[۲۰]،۲۰۰۰).
علاوه بر اینها پرخاشگری بر قربانیان اینگونه رفتارها نیز پیامدهای منفی مانند افسردگی، اضطراب، احساس تنهایی، عزّتنفس پایین، فکر خودکشی درپی دارد. و هم‌چنین باعث شکل گرفتن دیدگاه منفی به مدرسه میشود و در نتیجه به ترک تحصیل قربانیان منجر میشود (رابین[۲۱]، دویر[۲۲]، بوث-لافورس[۲۳]، کیم[۲۴]، بورگس[۲۵] و روس-کراسنر[۲۶]، ۲۰۰۴).
ازسویی نیز،کاهش پرخاشگری کودکان نیازمند برنامهریزی صحیح و اصولی و برخورد جدّی و البته علمی مسئولان است. لازمه‌ی‌ چنین مقابلهای، بیش از هر چیز آگاهی از چگونگی پیدایش، عوامل تأثیرگذار، سیر تغییرات و نیز میزان شیوع آن در بین دانشآموزان است. این تحقیق در راستای دانشافزایی در این مورد و کمک به دستاندرکاران نظام آموزشی و نیز والدین جهت برنامهریزی صحیح درمورد تربیت یا مقابله مؤثر با افزایش میزان انواع اختلالات پرخاشگری در دانشآموزان میتواند مثمرثمر باشد.
۱-۴ اهداف پژوهش
هدف کلی:
تعیین میزان رفتارهای پرخاشگرانه و نقش سبکهای فرزندپروری و مهارتهای اجتماعی در پرخاشگری دانشآموزان شهر زنجان.
اهداف جزئی:
تعیین میزان شیوع رفتارهای پرخاشگرانه در دانشآموزان دختر وپسر پایههای چهارم و پنجم ابتدایی
تعیین تفاوت میزان مؤلفههای پرخاشگری در بین دانشآموزان دختر و پسر
تعیین نقش سبکهای فرزندپروری در پرخاشگری در دانشآموزان پایههای چهارم و پنجم ابتدایی
تعیین نقش مهارتهای اجتماعی در پرخاشگری دانشآموزان
۱-۵ سؤالهای پژوهش
میزان شیوع اختلال پرخاشگری دانشآموزان دختر وپسر پایههای چهارم و پنجم ابتدایی چقدر است؟
۲٫آیا میزان مؤلفههای پرخاشگری در بین دانشآموزان دختر و پسر متفاوت است؟
۳٫کدامیک از سبکهای فرزندپروری در پیشبینی پرخاشگری دانشآموزان سهم بیشتری دارند؟
۴٫کدامیک از مهارتهای اجتماعی در پیشبینی پرخاشگری دانشآموزان سهم بیشتری دارند؟
۱-۶ تعاریف نظری و عملیاتی متغیرها
۱-۶-۱ پرخاشگری

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.