قطره علم است اندر جان من وارهانش از هوا و زخاک تن
پیش از آن کین خاکها خسفش کند پیش از آن کین بادها نسفش کند
گرچه چون نسفش کند تو قادری کش از ایشان واستانی، واخری
(دفتر اول، ۸۴-۱۸۸۱)
مولانا می گوید علم و دانش بشری در مقابل علم خداوند فانی است.او در تبیین این مطلب داستان اعرابی و خلیفه را مطرح می کند و می گوید، آن سبوی آب که اعرابی به عنوان تحفه و هدیه نزد خلیفه می برد در مقابل رودخانه دجله ارزشی ندارد. سپس از صورت داستان این گونه نتیجه می گیرد :« سبوی آب، علم و معرفت محدود بشری است، خلیفه نموداری از علم بیکران و محیط خدایی است، ما بدین کوزه تنگ و کران پذیر، از فرط نادانی، مدعی هستیم که علم بی نهایت حق را می سنجیم ،و بر چگونگی آن، داوری می کنیم و…»(فروزانفر، ۱۳۷۷، ص ۹۴۵)
آن سبوی آب، دانش های ماست و آن خلیفه، دجله علم خداست
ما سبوها پر به دجله می بریم گرنه خردانیم ما خود را خریم
باری اعرابی بدان معذور بود کو زدجله، بیخبر بود و ز رود
گر زدجله با خبر بودی چو ما او نبردی آن سبو را جابجا
بلکه از دجله اگر واقف بدی آن سبو را بر سر سنگی زدی
(دفتر اول، ۵۲- ۲۸۴۸)
مولانا می گوید علم عارفان و انسانهای کامل، حاصل ریاضت و صفای دل و جان است. و پس از طی طریق به مرتبه ولایت در پیشگاه حق می رسند و علم الیقین به عین الیقین تبدیل می شود و شک و تردید از بین می رود.
دفتر صوفی سواد حرف نیست جز دل اسپید همچون برف نیست
زاد دانشمند، آثار قلم زاد صوفی چیست! آثار قدم
(دفتر دوم، ۶۰-۱۵۹)
«اما علم عارف که ناشی از عقل وحی و مبنی بر حصر توجه به حق است وی را در حبس و غربت دنیای حس رها نمی کند و مثل هرگونه معرفت گنوسی مقتضی رهایی و متضمن نجات اوست. اما این علم لطیفه یی است که در محدوده سواد و حرف نمی گنجد و دفتر و کتاب آن عقل بحثی نیست، قلب صافی است که از زنگ کدورتهای حسی زدوده باشد.
از اینجاست که صوفی علم بحثی را بی اهمیت می شمرد و اظهار آن را هم چون متضمن خودنگری است آفت می یابد. بدین جهت برخلاف علما آثار قلم را زاده راه نمی سازد، به آثار قدم که لازمه اش پیروی از طریقت و متابعت از پویه مردان راه است اعتماد دارد، و این علم که منجر به یقین تواند شد برای او حکم آبی را دارد که از قعر ریگ درون چاه می جوشد و جهت حفظ استمرار آن پاک نگهداشتن مجرای آن از خس و خاشاک تعلقات حسی کافی است، حاجت به آن نیست که از کویها به وسیله جویها به درون این چاه که آب از آن می جوشد آب دیگر وارد کرد.»(زرین کوب، ۱۳۶۴، ص ۵۴۰)
مولانا می گوید اگر مؤمن با نور خداوند نمی نگریست چگونه می توانست به کنه امور غیبی واقف شود. به همین دلیل کسانی می توانند به علم و معرفت حقیقی نائل شوند که به مدد نور الهی می نگرند:
مؤمن ار ینظر به نورالله نبود غیب، مؤمن را برهنه چون نمود!
چونکه تو ینظر به نارالله بدی نیکوی را واندیدی از بدی
(دفتر اول، ۳۲- ۱۳۳۱)
الگو های اسلامی کردن علم ودانشگاه
همان طور که راه های مختلفی برای رسیدن به یک مرکز تجاری وجود دارد که برخی کوتاه ، برخی
طولانی و بعضی از آنها مستقیم و بعضی غیرمستقیم هستند ، روش ها و طرح های مختلفی نیز برای اجرای
برنامه اسلامی کردن دانشگاه وجود دارد. به عنوان مثال جعفر شیخ ادریس یک برنامه یازده مرحله ای را برای اسلامی کردن معرفت ایجاد کرد که سردار ( ۱۹۸۹) آن را ساده تر و از نظر عقلانی کنترل پذیرتر از برنامه الفاروقی می داند.
برنامه دوازده مرحله ای الفاروقی
این بخش شامل خلاصه ای از برنامه دوازده مرحله ای است که توسط مرحوم پروفسور اسماعیل الفاروقی تنظیم شده است. این برنامه همان طورکه در کتاب ” اسلامی کردن دانش : قوانین کلی” که در سال ۱۹۸۲ توسط الفاروقی منتشر شد، توضیح داده شده است تنها به شرح مراحل اسلامی کردن معرفت نمی پردازد بلکه طرحی برای اجرای آن است . این دوازده مرحله که الفاروقی آن ها را مراحل ضروری برای رسیدن به اسلامی کردن معرفت نامیده است در ادامه مورد بحث قرار گرفته است:
۱ ) تسلط بر رشته های جدید :انواع ، اصول ، مسائل و موضوعات غالب علوم غرب نیاز به تسلط دارند .
۲ ) بررسی تفصیلی علوم : پیدایش و پیشرفت تاریخی یک علم و متدولوژی های آن بعلاوه آثار موجود نیاز به بر رسی دارند.
۳ ) تسلط بر میراث اسلام -گلچین ادبی[۱۲۹]: آنتولوژی ها مجموعه ای از آثارادبی نویسندگان مختلف است. آنتولوژی های محققان گذشته اسلام موجب می شود که محققان امروزی اسلام، راحت تر به میراث
اسلامی در حیطه کاری شان دست پیدا کنند .
۴ ) تسلط بر میراث اسلام – تحلیل : محقق مسلمانی که در غرب تعلیم دیده نیاز به تحلیلی از آنتولوژی
دارد تا ارتباط و نقش آنها با مسائل امروز نمایان و روشن تر شود .
۵ ) ایجاد رابطه خاص از اسلام با هر یک از علوم : باید مشارکت و ارتباطی بین میراث اسلامی و هر یک
از علوم مدرن با توجه به قوانین ، روش ها ، اهداف ، دستاوردها و کاستی های آن ایجاد شود .
۶ ) ارزشیابی منتقدانه علم مدرن : بررسی هر یک از علوم از نقطه نظر اسلامی لازم است . متدولوژی،
اطلاعات و مسائل هر علمی و همچنین موضوعات غالب آن نیاز به تحلیل انتقادی و ارزشیابی از لحاظ
تقلیل گرایی ، شایستگی ، معقول بودن و سازگاری با احکام اسلامی دارد .

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  jemo.ir  مراجعه نمایید.