فصل ۲: مبانی نظری پژوهش
مقدمه
با نظر به مطالب پیشین، باید عنوان کرد که هر تحقیق و پژوهشی که صورت می گیرد، نیازمند بهره مندی از تمامی جوانب موضوع مورد پژوهش می باشد. از این رو، این ادبیات نظری تحقیق است که موقعیت دقیق کار تحقیقی را نشان داده و آن را از اطلاعات و مطالب قابل توجهی بهره مند می سازد و در واقع بصورت یک سیستم پشتیبان پژوهش عمل می کند. با توجه به مطالب فوق و در ادامه فصل اول پایان نامه در این فصل به بیان چارچوب و ادبیات نظری مربوط به موضوع پژوهش و موضوعات نزدیک به این پایان نامه پرداخته می شود و اساس تحلیل ها و بررسی های انجام شده در فصول بعدی تحقیق و همچنین انتخاب معیارها و فاکتورهای قابل قبول بر پایه ی بررسی های فصل حاضر استوار است.
در این فصل ابتدا به ارائه مفاهیم و تعاریف پژوهش پرداخته خواهد شد و پس از آن مبانی نظری پژوهش و پیشینه تحقیق مورد بررسی قرار خواهند گرفت. در بخش مبانی نظری ابتدا مساله ظرفیت سنجی و روش های ارزیابی ظرفیت های موجود بیان شده، پس از آن به مدیریت شهری، رابطه آن با شهرداری ها و وظایف و اختیارات شهرداری ها در ایران و سایر کشورها پرداخته خواهد شد. در ادامه موضوع مسکن شهری، مدیریت آن، بررسی قوانین مرتبط با مسکن و پس از آن وضعیت مسکن شهری در ایران بررسی، و در انتها مدل تحلیلی تحقیق ارائه خواهد شد.
۱-۲- مفاهیم و تعاریف پژوهش
۱-۱-۲- مسکن
مسکن در لغت به معنی”سکنی گزیدن در مکان” آمده و ابعاد متنوعی دارد. مسکن یک مکان فیزیکی است و بهعنوان سرپناه، نیاز اولیه و اساسی خانوار به شمار میرود. مفهوم مسکن علاوه بر مکان فیزیکی، کل محیط مسکونی را نیز در بر می‌گیرد که شامل کلیه خدمات و تسهیلات ضروری مورد نیاز در بهزیستن افراد است. در واقع تعریف و مفهوم عام مسکن، یک واحد مسکونی نیست بلکه کل محیط مسکونی را شامل می‌شود و به عبارت دیگر مسکن چیزی بیش از یک سرپناه صرفاً فیزیکی است (مخبر، ۱۳۶۳: ۱۸).
مسکن بنابر اظهار نظر شیعه نیز تنها به خانهایکه به مفهوم سرپناه توأم با تعدادی اتاق همراه با سرویسهای مختلف باشد نیست, بلکه مسکن یعنی مجموعهای از خانهها، خیابانها و سرویسهای وابسته به آن است(شیعه،۱۳۸۰: ۲۰۷). با توجه به تعاریف ارئه شده از مسکن، می‌توان مسکن مناسب و بهینه را چنین تعریف کرد: مسکن مناسب عبارت است از فضای سکونتی مناسبی که آسایش، دسترسی مناسب، امنیت، پایداری و دوام سازه‌ای، روشنایی کافی، تهویه و زیر ساختهای اولیه مناسب از قبیل: آبرسانی، بهداشت و آموزش، محیط زیست سالم، مکان مناسب و قابل دسترسی از نظر کار و تسهیلات اولیه و همچنین زمینه رشد و تقویت روابط اعضای خانواده (ارتباط افقی) و روابط همسایگی (ارتباط عمودی) را برای ساکنانش فراهم آورد و مهمتر از همه متناسب با توان مالی خانوار باشد (ملکی،۱۳۸۲، ۶۲).
۲-۱-۲- حق مسکن کافی یا مناسب
حق مسکن مناسب به این معنی است که هر انسان اعم از زن، مرد، کودک و جوان حق دارد از خانه و جامعه امن برخوردار باشد تا در آن با آرامش و شرافتمندانه زندگی نماید و هر کس حق دارد که مسکن مناسب داشته باشد». از آنجا که تعریف “مناسب یا کافی[۴]” در رابطه با مسکن متأثر از عوامل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، آب و هوا، شرایط اقلیمی و غیره می باشد، میثاق بین المللی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی موارد ذیل را به عنوان اجزای اساسی «مناسب» بودن مسکن معرفی نموده است:
– امنیت قانونی حق تصرف[۵]: امنیت حق تصرف به این معنی است که تمام مردم در هر شرایط زندگی در برابر اخراج اجباری، غصب، مزاحمت و سایر تهدیدات امنیت داشته باشد. دولت ها موظف اند که قانونا این امنیت را فراهم نمایند.
– قابلیت سکنی[۶]: مسکن قابل سکنی مسکنی است که در آن فضای مناسب، امنیت فیزیکی، حفاظ در برابر هوا، باد، باران، سرما و گرما و حمایت در مقابل خطرات نسبت به سلامت مثل خطرات ساختمانی و بیماری برای ساکنان فراهم است.
– قابلیت دسترسی[۷]: مسکن مناسب باید برای افراد مستحق قابل دسترس باشد. یعنی تمام افراد و گروه های آسیب پذیر که دارای وضعیت نا مناسب قرار دارند، مانند سالخوردگان، کودکان، زنان، معلولان، بیماران روانی، باید مسکن شان مناسب با نیازهای خاص شان باشد. در بسیاری از کشورهای برای افراد معلول که سوار چوکی چرخدار هستند، برای دستیابی به اماکن عمومی و پارک ها امکانات مناسب و راه های ویژه ساخته اند.
– تناسب با استطاعت مالی[۸]: مسکن در دسترس مسکنی است که هزینه های مالی آن در سطحی است که مانع تأمین سایر هزینه های اساسی نمی شود و تمام طبقات مستحق مسکن مثل کارگران، قربانیان بلایای طبیعی، مهاجران و عودت کنندگان به آن دسترسی داشته باشند. دولت ها باید مطمئن شوند که هزینه های مسکن برای تمام سطوح درامد ها متناسب است و برای کسانی که توانایی خانه مناسب را ندارند، یارانه تعیین نمایند و مستأجران را در برابر میزان نامعقول اجاره یا افزایش نامتعارف آن حمایت نمایند. در کشورهایی که مسکن عمدتاً از مواد طبیعی ساخته می شود، دولت ها باید به تأمین آن مواد کمک نمایند.
– دسترسی به منابع، مواد، تسهیلات و زیرساخت ها[۹]: برای تأمین صحت، امنیت، آسایش، و تغذیه، مسکن مناسب باید به منابع طبیعی و عادی، آب آشامیدنی مطمئن، مواد سوختی برای طبخ غذا، گرما، و روشنایی، تسهیلات شستشو و فاضلاب، وسایل ذخیره غذا، دفع زباله ها و خدمات اضطراری دسترس

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  pipaf.ir  مراجعه نمایید.

ی همیشگی داشته باشد.
– موقعیت مناسب[۱۰]: موقعیت مسکن مناسب، چه شهری و چه روستایی، باید امکان دسترسی به بهره گیری از فرصت ها، مراقبت بهداشتی، مکاتب، پرستاری از کودک، و سایر تسهیلات اجتماعی را فراهم سازد.
– تناسب فرهنگی[۱۱]: شیوه ای که مسکن طبق آن ساخته می شود، مواد به کار رفته، و سیاست های حمایت از اینها باید تبلور فرهنگی و تنوع مسکن را فراهم نماید. توسعه و مدرنیزه سازی مسکن، در عین حالی که تسهیلات مدرن تکنولوژی را فراهم می سازد، باید علایق فرهنگی را نیز حفظ نماید.( مرکز مطالعات حقوق بشر،۱۳۸۲)
۳-۱-۲- مدیریت مسکن
مدیریت مسکن هنر، علم و تخصص هماهنگی نقش آفرینان، حفظ منافع خانواده ها و جامعه و مدیریت فرآیند مسکن؛ با استفاده از سیاست های ، استراتژی ها، سیستم ها و منابع مناسب با آگاهی از تمام شرایط زمینه ای (طبیعی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و تکنولوژیک)؛ به منظور کمک به خانواده ها و توسعه جامعه و بهینه سازی عملکرد بخش مسکن؛ نسبت به محیط زندگی انسان است. ایده آل های توسعه همانگونه که در تعریف ذکر شد، تنها زمانی می تواند حاصل شود که همه نقش آفرینان از جمله مقامات دولتی، سرمایه داران، توسعه دهندگان خصوصی، تولید کنندگان، مالکان، سازمان های حمایتی و سایر تخصص ها نقش های خود را با موفقیت به انجام برسانند. مدیریت مسکن در سطح سیاست گذاری و استراتژی، برنامه و پروژه در سازمان های دولتی، بخش عمومی و خصوصی صورت می گیرد (وایک، ۲۰۰۵).
۴-۱-۲- شهرداری
شهرداری موسسه مستقل و عمومی است که به منظور اداره امور محلی از قبیل عمران، آبادی، بهداشت شهر و تأمین رفاه و آسایش اهالی شهر و بعنوان زیستگاهی مطلوب برای شهروندان تأسیس شده است و مردم در اداره این امور مستقیما شرکت و دخالت دارند. شهرداری دارای شخصیت حقوقی، استقلال مالی و اداری است و از خود دارای اموال، بودجه، درآمد، حقوق، تکالیف مخصوص و متمایز از دولت است. مشخصه های شهرداری را می توان شامل شهری بودن، غیر دولتی بودن، استقلال، انتخابی بودن، رسمیت داشتن و موظف به اداره ی امور محل و ارائه خدمات عمومی مورد نیاز ساکنان شهر دانست.(شیعه، ۱۳۸۷، ۵۴۷)
۵-۱-۲- ظرفیت
در زبان فارسی معادل هایی مانند گنجایش و وسعت برای این کلمه بکار رفته است. این واژه در ادبیات انگلیسی به معنای “دستیابی کارا به اهداف” ، “وسیله ای برای حل مشکلات” شناخته شده است. ظرفیت دارای خصوصیات عمومی مانند وابستگی به متغیرهای محیطی و دینامیک است. به عبارتی مانند هدفی در نظر گرفته می شود که به دلیل متحرک بودن عناصر، انگیزه ها و روابط اجتماعی به طور مداوم در حال افزایش یا کاهش است. به طور مستقیم یا غیر مستقیم از محیط اقتصاد، سیاست، قانون و فرهنگ اثر می پذیرد. بر این اساس ارزیابی و سنجش ظرفیت در محیط ها و موقعیت های مختلف همواره در حال تغییر و تحول بوده و روش ها و ابزارهای مختلفی را می طلبد( شفیعا، ۱۳۸۹، ۶۱)
تعریف ظرفیت بر اساس تعریف ” برنامه توسعه سازمان ملل متحد- گروه توسعه ظرفیت در سال ۲۰۰۸”: ظرفیت توانایی افراد، نهاد ها و جوامع برای انجام اقدامات، حل مسائل و پایه گذاری و دستیابی به اهداف بر اساس چارچوبی پایدار است (capacity development group, 2008:4).
۶-۱-۲- ظرفیت سازمانی
ظرفیت سازمانی عبارت است از ظرفیت بالقوه هر شرکت در به کارگیری موفقیت آمیز مهارت ها و متابع سازمانی برای دستیابی به هدف های سازمان و برآورده کردن انتظارهای سهامداران. ظرفیت های سازمان دارای دو بعد اصلی به شرح ظرفیت منابع و ظرفیت مدیریت است. این ابعاد برای تمام سازمان ها وجود داشته و از آن استفاده می کنند. منابع شامل مواردی است که به گونه سنتی به آن بخش سخت ظرفیت سازمانی می گویند که شامل کارکنان، زیرساختارها، تسهیلات، تجهیزات و وجوه نقد می شود. مدیریت به شرایطی گفته می شود که تحت آن هدف های سازمان وضع شده و در آینده به این هدف ها جامه عمل پوشانده می شود. فعالیت های مدیریتی شامل برنامه ریزی، هدف گذاری، تعیین مسئولیت ها، رهبری، تخصیص منابع، انگیزش و نظارت بر کارکنان و حفظ رابطه با سهامداران است. سازمان های مختلف دارای ظرفیت های مختلفی هستند که بستگی به ماموریت، محیط بیرونی و نقاط ضعف و قوت سازمان دارد (باغبان، ۱۳۸۸).
۷-۱-۲- ظرفیت نهادی
ظرفیت نهادی اغلب به عنوان مفهومی فازی دیده می شود. امروزه این مفهوم اغلب به صورت گسترده به توانمند سازی، سرمایه اجتماعی و توانمند کردن محیط زیست و همچنین فرهنگ، ارزش ها و روابط فرهنگی که بر زندگی تاثیر می گذارند، اشاره دارد (Segnestam et al, 2002). ظرفیت سازی نهادی اصطلاحی است که برای به تحریک وا داشتن تغییر نهادی مورد حمایت قرار گرفته است و نویسندگانی همچون کاپلان و گریندل استدلال می نمایند که این مفهوم به صورت بنیادی نیازهای توسعه را بازگو می نماید. براون اظهار می دارد که ظرفیت سازی نهادی در سه حوزه منابع انسانی، توسعه و تقویت ساختارهای درون سازمانی و روابط بین سازمانی و اصلاح و بهبود بسترهای قانونی و مقرراتی و ابزارهای سیاستی برای توانمند ساختن سازمانها و نهادها صورت گرفته است (Brown, 2008: 223-223).
به نظر هلی، ظرفیت نهادی می تواند بر اساس سه عنصر یعنی منابع دانش، منابع ارتباطی و توانایی برای بسیج کردن درک شود. منابع دانش شامل دانش محلی (تجربه عملی مردم و دانش بومی آن ها) و همچنین دانش ارائه شده به وسیله سایر ذی نفعان همچون گروه های حرفه ای، اقراد به اص
طلاح متخصص و سازمان ها است. به نظر هلی این سه عنصر با هم روابط متقابلی دارند و در واقع به عنوان عناصر تقویت کننده همدیگر عمل می کنند (کاظمیان و همکاران، ۱۳۹۱).
۸-۱-۲- ظرفیت اجتماعی
برای تعریف مناسب جهت سنجش ظرفیت اجتماعی به استناد متون مرتبط و نظرات خبرگان در مورد مفهوم ظرفیت اجتماعی، دو مولفه سرمایه اجتماعی و مشارکت پذیری به عنوان مولفه های اصلی مفهوم ظرفیت اجتماعی مطرح می شوند (شفیعا، ۱۳۹۱).
سرمایه اجتماعی به عنوان یکی از پرکاربرد ترین عناصر در بعد اجتماعی ظرفیت شناخته می شود (Fleming et al, 2001: 7). اعتماد در این مفهوم عامل محرک و هدف نهایی است (عبدالرحمانی، ۱۳۸۴) که هم به عنوان محصول و هم به عنوان وسیله شناخته می شود. این سرمایه متشکل از قابلیت شبکه های اجتماعی و میزان اعتماد سیال در این اتصالات است که به عنوان استعدادی پنهان، قابلیت تبدیل به گونه های دیگر سرمایه را داراست. سرمایه اجتماعی در پاره ای از موارد به سرمایه فردی دلالت دارد که در شبکه های اجتماعی گسترش می یابد و باعث ایجاد منابع قابل دسترس فردی می شود. اما در پاره ای موارد، به کیفیت روابط یا هنجارهای رایج گروهی تاکید دارد، که به عنوان دارایی جمعی قابل توجه است (توسلی و موسوی، ۱۳۸۴: ۵).
مولفه دیگر ظرفیت اجتماعی، مشارکت پذیری است. مشارکت فعالیت ذهنی، عاطفی و رفتاری اشخاص در شرایط گروهی است که آنان را بر می انگیزد برای دستیابی به هدف های مشترک، یکدیگر را کمک کنند و در مسئولیت امور شریک شوند. مشارکت را ترکیبی از فعالیت، کمک کردن و مسئولیت می دانند. فرهنگ سیاسی، میزان اعتماد مسئولان به مردم و مردم به مسئولان و فراهم بودن مقتضیات ایجاد مشارکت، پیش زمینه هایی است که باعث می گردد مشارکتی مناسب ایجاد گردد (شیخ، ۱۳۸۱: ۳۱). مشارکت مردمی یکی از بهترین شیوه های سازماندهی فعالیت های مردمی در جهت حل مسائل شهری است که به دلیل نزدیکی مردم به نیاز های حقیقی محلی عموما با تصمیمات منطقی همراه بوده و زمینه ساز حمایت های آتی آنها از پیامد های توسعه خواهد بود ( شفیعا، ۱۳۹۱).
۹-۱-۲- ظرفیت قانونی
ظرفیت قانونی در لغت به معنای قدرت یک فرد بر اساس قانون برای انجام کار و یا حفظ یک موقعیت خاص می باشد (www.wikipedia.org). به منظور ظرفیت سنجی قانونی با توجه به نظر اساتید و خبرگان و مطالعه متون مرتبط در این امر، سه مولفه تدوین قوانین، اجرای قوانین و نظارت بر اجرای قوانین به عنوان سه شاخص اصلی ظرفیت قانونی شناسایی گردیدند.
۱۰-۱-۲- ظرفیت سنجی
تعریف ظرفیت سنجی با توجه به منطق و هدف و زمان ارائه دهنده تعریف، متفاوت است. اما آنچه در همه تعاریف مشترک است این است که آن را راهی برای مقایسه سطح ظرفیت کنونی با ظرفیت مورد نظر در آینده و تحلیل شکاف بین این دو می دانند. اگرچه در اینکه آیا ظرفیت سنجی یکی از مراحل چرخه توسعه ظرفیت است یا یک ابزار تحلیلی برای مجموعه فرآیند توسعه ظرفیت، تفاوت هایی وجود دارد ولی همه آن را به عنوان مرحله اول و ضروری در تسهیل توسعه ظرفیت پذیرفته اند (رنجبر، ۱۳۹۱: ۲۲).
برنامه توسعه سازمان ملل در سال ۱۹۹۸ سنجش ظرفیت را اینگونه تعریف می کند: ارزیابی یا تشخیص ظرفیت منابع ضروری برای فرمولاسیون راهبردهای توسعه ظرفیت، فرآیندی ساختار یافته و تحلیلی برای ارزیابی ابعاد مختلف ظرفیت یک سیستم. همین موسسه در سال ۲۰۰۶ تعریف خود را چنین ارائه کرده است: ارزیابی ظرفیت تحلیل ظرفیت های کنونی در مقابل ظرفیت های مورد نظر در آینده است که تصویری از داشته ها و نیازهای ظرفیتی ارائه و به سمت تعیین راهبردهای توسعه ظرفیت هدایت می کند(JICA,2008,p9)
تعریف ظرفیت سنجی بر اساس تعریف ” برنامه توسعه سازمان ملل متحد- گروه توسعه ظرفیت در سال ۲۰۰۸”: سنجش ظرفیت یک تحلیل از ظرفیت های موجود در مقابل ظرفیت های مطلوب آینده است که درک و فهم از ظرفیت های موجود و مورد نیاز به وجود می آوردکه در نهایت منجر به تدوین استراتژی های توسعه ظرفیت می شود( capacity development group,2008,p1)
۲-۲- چارچوب و مبانی نظری پژوهش
در این بخش مباحث مرتبط با موضوع پایان نامه تشریح شده است. هدف از این کار شناخت مساله ی مدیریت مسکن شهری به خصوص در شهر تهران می باشد. همانگونه که از عنوان پژوهش مشخص است لازم است در این بخش به سه موضوع ظرفیت سنجی، مدیریت شهری و مسکن شهری پرداخته شود.
۱-۲-۲- ظرفیت سنجی