طنز (irony) به معنی مسخره کردن و طعنه زدن است و در برابر آن هجو (satire) قرار میگیرد. «طنز سخنی است که خنده را به گریه و گریه را به خنده تبدیل میکند، همچون تیغ تیزی است که میبرد و می گریاند» (صالح، ۱۳۶۹: ذیل اصطلاح طنز).
طنز در حوزهی بسیار بالاتری و وسیعتری از هجو و هزل قرار میگیرد و از منظر نقد ادبی ارزش والایی دارد. زیرا ادبیات طنز باید ناظر به حوادث کلی زندگی و جامعه باشد، نه انحرافات جزیی و تصادفی که از عامه ی مردم سر میزند (آرینپور ،۱۳۵۵: ۳۸).
۲ـ۱۳ـ۱ـ طنز در دورهی مشروطه
قدمت سرودهای انتقادی، به درازای عمر ادب فارسی است. ولی اوج آن را مقارن دورههای آشفته تاریخ ایران، یعنی قرنهای ششم، هفتم و هشتم میبینیم. اما طنز انتقادی در قرنهای هفتم و هشتم شدت بیشتری پیدا میکند که تصویری گویا از نا بسامانیهای سیاسی و اجتماعی ایران بعد از حملهی مغولان به این سرزمین است. گلستان سعدی، جام جم اوحدی مراغهای، غزلیات حافظ و به ویژه آثار انتقادی عبید زاکانی، از درخشانترین، نمونههای طنز در ادب پارسی به شمار میآید. تا برسیم به دوره قاجار و مشروطه دو تن به نامهای سید اشرفالدین گیلانی و دیگری علیاکبر دهخدا که اول در شعر و دومی درنثر سرآمد طنز و انتقاد در دوره مشروطه و معاصر شناخته شدند. «البته قابل ذکر است که دو بزرگوار و شعرا و نویسندگان دیگر دوره مشروطه شیوه طنزنویسی و ترنّم افکار مترقی را از روزنامه ملانصرالدین با مدیریت میرزا جلیل محمد قلی زاده از نویسندگان نامی آذربایجان، در سال ۱۳۲۴هـ.ق در تفلیس بنیاد نهاده شد، آموختند به خصوص دو نویسنده مطبوعاتی و سیاسی ایران که ذکر شدند از سبک و شیوه این روز نامه بهره فراوان بردند» (قشمی ۱۳۷۶: ۵۹ـ۶۰ ). و در آگاهی و بیداری مردم جامعه ایران در زمان خودشان نقش شایانی ایفا کردند.
۲ـ۱۳ـ۲ـ شعر نسیم، طنزی ملایم اما کوبنده
سید اشرفالدین نامهای مستعار فقیر، اشرف، لات و لوت، یتیم جوجه، میرزا قشون علی، محرومالحقوق، مسکین طلبه، آکل الوقفیات، ملاحسرت، دخو (کریمی موغاری، ۱۳۸۲: ۶۱). اما بعدها مرحوم دهخدا از او میخواهد از این نام مستعار استفاده نکند؛ زیرا همانگونه که میدانیم دهخدا نیز با این نام مستعار نوشتههایش را امضا میکرد) و حتی هوپ هوپ (که نام مستعار صابر است) را برای امضای اشعارش استفاده میکند. اشعار سید گرچه به ارزش کلام شاعران شعر کلاسیک نمیرسد؛ اما به خاطر ترکیبات و عبارات و سبک بیان او نسبت به بسیاری از اشعار فکاهی و طنز و انتقادهای سیاسی، بهتر از آنها است و نیز درست است که سید ذاتا مردی انقلابی نبود و در برخی از اشعارش، به خصوص اشعاری که تحت تأثیر مستقیم صابر قرار داشت، میل به سازش با استبداد و محافظهکاری دیده میشود؛ اما او یکی از مدافعان استقلال کشور و مبارزه با تجاوز بیگانگان بوده و این هدفهای اصلی هنری او بود که در اشعار آتشین و کوبنده و روش طنزآمیز بیان آنها که از صابر آموخته بود، به خوبی نمایان است. اشـــعار اصیل او که طنزی ملایـم دارد؛ ولی در عین حال کوبنده است؛ وطنفروشان، خیانتکاران،
دشمنان آزادی، دیپلماتهای دورو را به باد انتقاد میگیرد.
نسیم شمال شعری با عنوان «خنده میگیرد مرا» با سفری خـیالی در سراسر ایران، با دیـدی انتقادی
به اوضاع و احوال شهرهای ایران مینگرد و به بازگویی اوضاع بد سیاسی و هرج و مرجها در ایران به خصوص تبریز و به ویژه مشروطه میپردازد و به زبان طنز میسراید:

نوشته ای دیگر :
سامانه پژوهشی - بررسی و ارزیابی ترافیک و حمل و نقل شهری با توجه به نیازهای ...

ای نسیم شمال ازوضع ایران خندهمیگیرد مرا
شب به پهلوی خیابان خنده می گیرد مرا
نصف شب رفتم به حمام وحنا بست به ریش
از سیل وریش لرزان خنده می گیرد مرا
رو به رکناباد رفتم تا بنوشم آب سرد
صبح اندرسبزه میدان خنده می گیرد مرا
روز و شب با چشم گریان خنده می گیرد مرا
سهو کردم صبح دیدم ان حنا بوده سریش
وارد شیراز گشتم با رخی از غصه زرد
پیرمردی پیش آمد صحبت از مشروطه کرد

واقعاً از نطق پیران خنده می گرد مرا..
(گیلانی، ۱۳۹۲: ۳۰۱ ـ ۳۰۲)
۲ـ۱۴ـ ادبیات عامیانه
انقلاب مشروطه و به میدان آمدن طبقات فرودست جامعه در عصر شعر و ادب، ادبیات سیاسی ایران را با مجموعه ای از وازگان سیاسی، اجتماعی، انقلابی و به ویژه عامیانه و مردمی روبه رو کرد که به وسیله شعرای انقلابی و سیاسی عرضه شده بود.
شعر اواخر قاجار و به ویژه صدر مشروطه، از در بار فاصله گرفت و به مردم و طبقه زحمتکش جامعه نزدیک شد و به بازتاب خواستهها و گفتههای مردم پرداخت و شعرا در شعر خود با جرأتی تام به ابداعاتی دست زدند که بعضاً به نام خودشان ثبت گردید. مانند مسمّطات و ترجیعبندهای سیّد اشرف الدین حسینی.
در زمانهای که اغلب مردم از آگاهی سیاسی بیبهرهاند و اهمیت آگاهی از مسائل سیاسی و اجتماعی را درک نمیکنند، شعر مؤثرترین رسانه به حساب میآید.
سید اشرفالدین موضوع اشعار خود را از تازههای سیاسی و اجتماعی میگرفت و در روزنامه خود در قالب شعر نشر میداد تا تودههای عادی مردم و کسبه بازار که با روزنامههای سیاسی سر و کار نداشتند با خواندن روزنامه «نسیم شمال» که اشعار آن بسیار سادّه و روان و عوام فهم و مورد پسند عموم بود، از رویدادهای جامعه خود آگاه شوند.
ایشان با شیوه خاص خود توانست اشعار انتقادی و سیاسی را که چندان برای مردم عادی جاذبه نداشت و با زبانی شیرین و بیانی ساده ارائه دهد که مورد قبول و استقبال عموم واقع شود و مقبولیت و محبوبیت روز افزون یابد.
موفقیتش مرهون زبان اوست که کاملاً عامیانه و حتی گاهی پیش پا افتاده و سطحی نمود دارد که همین ویژگی، ما را در تحلیل جامعهشناختی اشعار ایشان یاری میرساند.
زبان او سرشار از اصطلاحات رایج میان مردم عادی بود:«چطو شد» ، «آخ چکنم واخ چکنم»، «میشه نمیشه» ، «آملا» ، «تو بمیری»… در حقیقت سید اشرفالدین در شعر راهی گشود که تا قبل از او کمتر به آن توجه داشتند و شعر را از سنگینی پایین آورد و به همین دلیل شعرش گیرا و دلنشین گردید.
۲ـ۱۴ـ۱ـ مثلها
یکی از ویژگیهای اشعار سید اشرف حسینی، مصراعهای مشهور یا مثلها و عبارات و اصطلاحات رایج فولکلوریک است که بعضاً به عنوان بند برگردان در مخمس و مسمّط های او به چشم میخورد. امثال و حکم از جمله مواد فولکوریک «فرهنگ و ادبیات عامیانه» است که از آداب و رسوم و سنتها و اخلاقیات و تفکرات و هر چیز دیگر که جنبهای از زندگی انسان در جامعه و محیط باشد حکایت دارد. به عبارت دیگر مثلها جز جدانشدنی فرهنگ هر قومی و میراث قرنها تجربه آنان در جریان زندگی است و آینه تمامنمای هر ملت به شمار میرود.
نسیم شمال در قطعه شعری به عنوان «بشو و باور نکن» با ادبیات عامیانه و به صورت مثل و با طنز ونیشخندی گزنده، آمدن نمایندگان جدید به مجلس را به عدم اطمینان و امید به آبادانی مملکت و نابودی استبداد همراه میکند و به طور کلی از وکیلان و مشروطه هم قطع امید میکند و شاعر معتقد است که دیگر حتی مشروطه هم نمیتواند استبداد و ظلم را از کشور دور کند و به مملکت ایران، امن، امان و آبادانی به ارمغان آورد :

نوشته ای دیگر :
بررسی اثرات جیره های حاوی آویشن، گل‌گاو زبان و سین‌بیوتیک بر عملکرد جوجه های گوشتی- ...

چون وکیلان تازه می آیند سوی پارلمان
می شود این مملکت زین پارلمان امن و امان
عقل بر مشروطه رحمت می فرستد هر زمان
قطع استبداد گردد بشنو و باور مکن

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.